ميرزا حسن حسينى فسايى
35
فارسنامه ناصرى ( فارسى )
قاجار آن نقشه پراكنده را جمع نمود و به نظر او رسانيد و مورد تحسين قرار گرفت حدود سه سال بعد در سال 1293 به فرمان معتمد الدوله فرهاد ميرزا بر درازا و پهناى آن نقشه افزوده ، نزديك به دو ذرع شاه ( حدود 190 سانتىمتر ) درازا و يك ذرع و چارك پهنا ( حدود 95 سانتىمتر ) رسيد و نام تمام دهات و جزاير و چشمههاى بزرگ و رودخانهها و كوههاى نامى مملكت فارس ، هر يك را به جاى خود در جدول عرض و طول آن نگاشت و بلوكات را به خطهاى رنگين راست و كج جدا نمود و مقياس ميل و فرسخ ميانه آنها را در كنارهء نقشه نوشت و به ناصر الدين شاه قاجار تقديم كرد . مينورسكى به چاپ مستقل اين نقشه ، اشاره دارد . ( حدود العالم ، صفحه 376 ) و در گفتار دوم نيز نقشهاى از فارس موجود است . ميرزا حسن تاريخ جمعآورى نقشه فارس را در سال 1295 مىنويسد و مىافزايد « تمام علماى جغرافى فرنگى و ايرانى تصديق بر صحت خطوط طوليه و عرضيه ، درجات و دقائق و ساير اجزا نموده مورد تحسين ملوكانه گشتم و اكنون كه سال 1304 است از اشتغال آنچه را دانسته بودم رنجيده ، مدتهاست گنج قناعت ، در كنج خانه ديده ، آسايشى دارم . » « 1 » د - فارسنامه ناصرى : چون ميرزا حسن فسائى نقشه فارس را به ناصر الدين شاه تقديم كرد ، در ماه ذى الحجه 1296 دستخطى از ناصر الدين شاه به عنوان حاجى معتمد الدوله فرهاد ميرزا صادر شد كه در آن خواسته شده بود كه « مؤلف نقشه بزرگ مملكت فارس ، ترتيب بلوكات و دهات و كوهها و چشمهها و رودخانههاى فارس را به وصفى كه در نقشه تأليفى خود نگاشته ، در كتابى نوشته ، وقايع اتفاقيه هرجائى را به مناسبت بنگارد . » و ميرزا حسن به قول خود بر آن شد كه كتابى بهتر و بيشتر از آنچه فرمايش رفته بود برنگارد و چون اين كتاب را به فرمان ناصر الدين شاه قاجار مىنوشت ، آن را فارسنامه ناصرى خواند و فارسنامه كتابى است مشتمل بر تاريخ ، جغرافيا و جغرافياى تاريخى فارس . ميرزا حسن فارسنامه را به دو گفتار تقسيم كرد ، در گفتار نخست ، احوال پادشاهان و فرمانروايان و اعيان مملكت فارس را از زمان صدر اسلام تا سال 1311 فراهم آورد كه متأسفانه در هنگام چاپ آنچه مربوط به فاصله سالهاى 1300 تا 1311 بود مفقود شد و جستجوى نويسنده براى يافتن مسودهها به جائى نرسيد و چون چشم وى را ضعفى شديد حاصل شده بود و نيروى تأليف و تدارك جزوههاى مفقوده را نداشت ، لهذا سال 1300 را آخر تأليف بخش اول كتاب خود قرار داد . گفتار دوم فارسنامه را به بيان صفحه زمين فارس و آنچه را خداى تعالى بر آن آفريده يا مردم در آن ساختهاند ، اختصاص داد و به ترتيب ضمن بيان مقدمات علميه به ذكر تقسيم فارس در دوره پيش از دولت اسلام ، خصائص شيراز و محلات شيراز ، علما ، شعرا ، وزراء ، بقاع ، مساجد ، مدارس ، بساتين شيراز پرداخت و سپس به ترتيب الفبائى به شرح بلوكات فارس آب و هوا و محصولات و مشاهير و آثار آنها پرداخت و در پايان از ايلات مملكت فارس ، به ترتيب الفبائى ، جزائر خليج فارس ، چشمهها و درياها و درياچههاى فارس ، رودخانهها ، صحراها و طوايف متفرقه ، قلعههاى كوهى ، كوهها و معدنهاى فارس سخن راند و فهرست دهات بلوكات فارس را ضميمه آن ساخت .
--> ( 1 ) . فارسنامه ناصرى ، گفتار دوم ، اعيان محله سردزك شيراز .